در ایران چه تغییراتی پس از تحریمها حاصل می شود؟

خانه/مقالات/در ایران چه تغییراتی پس از تحریمها حاصل می شود؟

در ایران چه تغییراتی پس از تحریمها حاصل می شود؟

امیدها و نگرانیهای ایرانیان

کاملیا انتخابی فرد- لوموند دیپلماتیک- سپتامبر ۲۰۱۵

هزاران ایرانی در خیابانهای تهران شادی کنان، توافق هسته ای را که روز ۱۴ ژوییه با غرب در شهر وین انجام گرفته بود را جشن گرفتند. بعد از گذشت ۱۲ سال بحران و یک ماراتن دیپلماسی فشرده ۲۱ ماهه، این اولین گامی بود که ایرانیان سخت ضربه خورده از تحریمها را، هیجان زده میکرد.
در این اوج هیجان در بین مردم، کسانی بودند که لباسهایی با پرچم آمریکا به تن داشتند، عملی که در چند سال گذشته غیر قابل تصور بود.
در ظرف یک ماه، گروههایی از سرمایه گذاران غربی و وزاری خارجه این کشورها به تهران رسیدند به این امید که بازار ایران به سرعت به روی آنها گشوده شود. اما چند سوال مهم درباره آینده ایران و توافق باقی ماند. توافقی که به موجب آن ایران از داشتن بمب اتمی منع می شد، ایران همواره داشتن چنین برنامه ای را رد کرده است.
ایران امتیازات مهمی داد تا تحریمها برداشته شود: متوقف کردن تحقیقات در بعضی موارد خاص، از بین بردن بخشی از مراکز، پایین آوردن درجه خلوص اورانیوم و تعداد سانتریفیوزها و همچنین موافقت با بازرسی ها.

“هیچکس نمی داند که این توافق در ایران تایید خواهد شد یا خیر و همچنین ما هنوز مطمئن نیستیم که آمریکا نیز به آن رای دهد.” آیت الله خامنه ای رهبر ایران فردی که تصمیم های نهایی را در حکومت می گیرد در ۱۸ آگوست عنوان کرد. این گفته ها یاد آوری نقش تعیین کننده آمریکایی های جمهوری خواهی داشت که می خواهند با اژدرخشم این موفقیت دیپلماتیک را ویران کنند.
بعد از آنکه قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل متحد در ۲۰ ژوییه توافق وین را تایید کرد، کنگره آمریکا نیز بایستی تا ۱۷ سپتامبر این توافق را بپذیرد تا تحریمهایی که از سال ۲۰۰۶ میلادی اعمال شده است، برداشته شود. اگر کنگره آمریکا رای منفی به این توافق بدهد، رییس جمهور اوباما هشدار داده است که او تمامی توان خود را برای وتو کردن نظز آنها بکار خواهد بست. برای ملغی شدن این لایحه، دو سوم نمایندگان مجلس و کنگره آمریکا بایستی آن را رد کنند که بنظر غیر محتمل می آید.

گفته های خامنه ای نشان داد که او متوجه مخالفت گروههای تندرو در نظام که مانند خرده شیشه هستند نیز می باشد. آنهایی که نگران عادی شدن روابط با ایالات متحده آمریکا هستند. اما اگر که بازگشت به موقعیت پیشین ممکن نباشد، خوشبینی حکومت در تهران- به این دلیل است که رهبران متوجه مهم بودن توافق وین در بقاء حکومت می باشند.

صف بندی برای جیره غذایی

زمستان گذشته، در تمامی ایران، گروههای بزرگی از مردم در مقابل مراکز دولتی و یا کامیونهای توزیع کالا در صف های طولانی ساعتها در سرما در خیابانها ایستاده بودند تا سبد خوراکی را دریافت کنند. آنها منتظر دریافت اقلام ضروری نظیر روغن، شکر، گندم و تخم مرغ و در بعضی موارد چای و مرغ یخ زده در این سبدها بودند. در برخی از شهرها، مردم عصبانی بر سر تقسیم این سبدهای خوراکی دعوا می کردند. دیدن این صحنه ها برای کشوری که دارای منابع بسیار غنی می باشد، شوک آور بود.
به گفته بانک جهانی، ایران دارای دومین ذخایر جهانی گاز طبیعی و چهارمین ذخایر نفت خام در جهان می باشد. تقسیم این سبد اقلام ضروری و تقاضای بالا از سوی مردم نشان دهنده یک حقیقت تلخ پنهانی بود- سختی طاقت فرسای اقتصادی در کشوری که زیر تحریم است.

این صحنه ها که به وضوح و در سطح وسیعی دیده و در رسانه های اجتماعی نیز به بحث گذاشته شد، نشان داد که در چه سطحی تحریمها بسیاری را بخصوص طبقه متوسط اجتماع را به فقر سوق داده است. دیدن ایرانیانی که ساعتها برای دریافت کمک غذایی دولتی منتظر بودند برای رژیم زنگ خطری بود و بسیاری از سیاسیون و روحانیون را متقاعد کرد که جامعه بر علیه سیستم سیاسی کشور واکنش نشان خواهد داد.
این تنها دلیلی نبود که ایرانی ها به دنبال مذاکره با غرب تا انتهای آن رفتند. آشفتگی های منطقه، با رشد حضور رقیب ایران- عربستان سعودی- در جنگهای داخلی سوریه و یمن و بالا گرفتن قدرت داعش، جزو دلایل دیگر برای حل بحران هسته ای بحساب می آمد. اما اقتصاد موضوعی تعیین کننده و اصلی بود.
به دلیل تحریم ها، رشد ناخالص داخلی با مانع مواجه شده و درآمد کشور تنها محدود به فروش نفتی شده بود که قیمت آن به شدت رو به افول داشت. به نظر می آید ایران درآمد بالقوه ای نزدیک به ۴۰ بیلیون دلار را در سال ۲۰۱۵ از دست داده باشد و امسال نیز این رشد بیش از ٪۱ نخواهد بود. ( در سال ۲۰۱۲ رشد ناخالص ملی تنازل ۶.۸٪ داشت و در سال ۲۰۱۴ با درصد کم ۱.۵٪ بهبود پیدا کرد)

اختیارات قانونی وسیع

با تمامی اینها و وجود تورم ( در خردادماه میزان تورم ۱۵٪ گزارش شده است) – رهبران ایران تحت فشار قرار گرفتند تا به مذاکره کنندگان اختیارات گسترده ای بدهند تا آنها موفق شوند توافق مطمئنی را بدست بیاورند که تحریمها بدون دادن هیچ امتیاز غیر هسته ای- برداشته شود. دیپلمات پیشینی که نمی خواهد نام او برده شود می گوید: “ رهبر ایران به سرعت واکنش نشان داد. او منتظر میلیونها ایرانی ناخرسند نماند تا شورش کنند. او جمهوری را نجات داد و همچنین میراث خود را. در این معامله با غرب، ایران سرمایه گذاری را که بر روی برنامه هسته ای خود کرده بود از دست داد که این شامل نه تنها تجهیزات بلکه آموزش کادر مجرب و کارمندان این بخش نیز می شود. البته این توافق هسته ای از تهدید بر علیه موجودیت نظام جلوگیری کرد.”

در تضاد با رییس جمهور تندرو پیشین، محمود احمدی نژاد ( ۲۰۰۵-۲۰۱۳)، ترکیب تیم مذاکره کننده هسته ای جدید نشان داد که رژیم علاقمند به رسیدن به توافق است. آقای حسن روحانی در سال ۲۰۱۳ به ریاست جمهوری انتخاب شد، فردی که در غرب چهره ای شناخته شده به خاطر نقش وی در هدایت مذاکرات هسته ای ایران بین سالهای ۲۰۰۳-۲۰۰۵ در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی بود. روحانی، محمد جواد ظریف، همکار پیشین خود را، به عنوان وزیر خارجه انتخاب کرد. ظریف سفیر سابق ایران در سازمان ملل متحد، فردی میانه رو و مسلط به زبان انگلیسی، توانست برنده ستایش مردم و مطبوعات شود. بسیاری از روزنامه ها، از توافق اخیر بسیار خشنود شدند و حتی ظریف را با محمد مصدق مقایسه کردند. اولین نخست وزیری که به صورت دمکراتیک انتخاب شده بود و توانست نفت را ملی کند و دولت وی در کودتای سیا در سال ۱۹۵۳ ساقط شد.

هنوز مانده است تا ببینیم اگر که توافق می تواند اقتصاد را آنگونه که ایرانی ها توقع دارند بهبود بخشد. به پیش بینی مجله اقتصادی خاورمیانه- مید- پیشرفت در برداشته شدن تحریمها باید به ایران این امکان را بدهد که درآمد ناخالص ملی را تا سال ۲۰۳۰ بتواند دوبرابر کند ( این میزان در سال ۲۰۱۴ -۴۲۷ بیلیون دلار بوده است.) و همچنین بتواند ۳۴۲ بیلیون دلار جذب سرمایه برای سرمایه گذاریهای مستقیم خارجی تا سال ۲۰۲۰ داشته باشد.
علی مشایخی از موسسه سرمایه گذاری فیروز و شرکاء می گوید:” سرمایه بورس سهام تهران می تواند تا ۵ سال آینده ۴۰۰ برابر شود و به میزان ۵۱۲ بیلیون دلار رسد. “
رضا نعمت زاده وزیر صنعت و معادن گفته است که به تصور وی بخش نفت به تنهایی و با درآمدی بیش از ۱۱۴ بیلیون دلار از جانب سرمایه گذاری مستقیم خارجی کسب منفعت خواهد کرد. دولت ایران همچنین امیدوار است تا بتواند دارایی های مسدود شده خویش را نیز بدست آورد.
بسیار دشوار است که رقم دقیقی از این دارایی ها تخمین زده شود. بعضی در غرب آن را بین ۱۰۰ تا ۱۵ بیلیون دلار می دانند هرچند که دولت اوباما آن را چیزی در حدود ۵۶ بیلیون دلار می داند. در تهران، مقامات رسمی تخمینی در حدود ۲۹ بیلیون دلار دارند که می گویند این مبلغ در کوتاه مدت قابل دسترسی خواهد بود. این تفاوت ها در بیان رقم موجودی، سوختی شده است برای اشتعال آتش نداشتن اعتماد به نیت اصلی دولت در استفاده از این منابع گرانبهای مالی.

البته تاثیر مثبت برداشته شدن تحریمها بلافاصله نخواهد بود، گرچه بخشی از پولها می تواند صرف ساکت کردن اجتماع برای مدتی باشد. یک روزنامه نگار ایرانی که در ایران کار می کند و می خواهد که ناشناس باقی بماند می گوید که وی فکر می کند بهتر شدن اوضاع اقتصادی ایران حداقل دو سه سالی طول خواهد کشید. “اما مردم نمی خواهند منتظر بمانند… آقای روحانی و دولت وی باید این مشکلات را به طور واضح با مردم در میان بگذارند تا بتوانند توقعات را مدیریت کنند. ناامیدی آنها می تواند در دور بعدی انتخابات ریاست جمهوری به ظهور رسد. چنانچه که روحانی موفق نشود که حداقل یک زندگی استاندارد را برای مردم فراهم کند و اقتصاد را رونق دهد، مردم ناراضایتی اشان را زود نشان خواهند داد. “

هر بهینه سازی در درجه اول نیاز به اصلاح در سیستم بانکی را دارد که در ایران بدهی های زیاد و با تردیدی بر دوش این سیستم است. احسن منصور، بازرگانی در دبی می گوید: “مورد بخش بانکی نمایانگری از تصمیمات اساسی جمهوری اسلامی ایران است که در سیاستهای اقتصادی نقش دارد. آیا آن را به سوی یک گزینه جدید لیبرالی پیش خواهند برد؟ به این معنا که چند بانک بخصوص را از میان بردارند؟ ایا مدل جدیدی انتخاب خواهد شد تا در این دگردیسی اقتصادی که انتظار آن میرود بکار برده شود؟ تا حالا که چیزی معلوم نیست. “

باز شدن اقتصاد ضرورتا به معنای ایجاد روابط حسنه با آمریکا یا اصلاحات سیاسی داخلی نیست. هنگامی که گفتگوها با گروه مذاکره کننده ۵+۱ در جریان بود آقای خامنه ای به کرات یادآوری می کردند که مذاکره کنندگان ایرانی تنها اجازه گفتگو درباره موضوع هسته ای را دارند و آنها “اجازه ندارند تا درباره موضوع دیگری که آمریکا سعی کرده تا دراینباره گفتگو کند، مانند مشکلات سوریه و یمن، گفتگو کنند.”
هرگونه تغییری در سیاست داخلی، همچنان نامشخص است، همانطور که در گزارشی توسط عفو بین الملل نشان داده شد که حکومت ایران ۶۹۴ نفر را در سال جاری بین اول ژانوییه تا ۱۵ ژوییه اعدام کرده است.

جوانان تفییرات را ایجاد می کنند

“همه موافق نیستند.” پرفسور تورج دریایی، مدیر مرکز ساموئل جردن در مرکز مطالعات ایران در دانشگاه کالیفرنیا اعتقاد دارد که “ از تمامی نشانه هایی که دیده می شود، به نظر می آید که یک تغییر حقیقی در سیاست و در دوره ریاست جمهوری روحانی انجام شده تا به وعده های خود عمل کند. وعده انتخاباتی او این بود که در ابتدامسایل بین المللی در نظر گرفته می شود بعد مسایل داخلی مثل فشار برای باز شدن جامعه مدنی، محدودیت کمتر بر روی زنان و ایرانیان به طور کلی وعده داده شده بود. چه دولت خوشش بیاید چه نیاید، جوانان تغییرات را می آورند و هیچ کاری در مقابل آن نمی توان انجام داد.”
همه می دانند که توافق وین نمی توانست محقق شود چنانچه که رهبر و طرفدران تندروی وی آن را تایید نمی کردند. و تندروها بایستی قانع شده باشند که دولت فعلی اجازه تغییرات چشمگیری را نخواهد داد، در غیر اینصورت با ریاست جمهوری حسن روحانی نیز موافقت نمی کردند.

علائمی که از سوی دولت می آید چنان متناقض است که دشواراست حاشیه ای را که رییس جمهور می تواند در آن مانور داده و آزادی های فردی را افزایش دهد، تخمین زد. دو هفته پس از آنکه توافق هسته ای اعلام شد، آقای روحانی به کردستان رفته بود ( اکثر جمعیت در این منطقه سنی است) و در آنجا به مردم گفت که در ایران “ ما شهروند درجه دوم نداریم” و قول داد که با همه به صورت برابر و یکسان رفتار شود. تنها چند روز بعد از آن، حکومت با حضور مامورین شهرداری و پلیس یک نمازخانه مردم سُنی در شهر تهران را ویران کرد. تخمین زده می شود که ده درصد مردم در ایران سنی باشند که حدود یک میلیون نفر از آنها ساکن تهران هستند. سنی ها اجازه داشتن مسجد در تهران را ندارند در حالی که حکومت، تهران را پایتخت جهان اسلام می داند. شاید واهمه از آن است که اجتماع بزرگ نمازگزاران سنی در روز جمعه، تهدیدی برای امنیت ملی و همچنین باعث تشویق این جمعیت در به چالش کشیدن حکومت شیعی ایران شود.

این سوال که آیا فضای سیاسی باز خواهد شد، در ۲۵ فوریه ۲۰۱۶ پاسخ داده می شود، هنگامی که ایرانیان برای دادن رای در انتخابات مجلس و همچنین خبرگان، که قدرت انتخاب رهبر و نظارت بر فعایتهای او را دارد، به پای صندوق های رای بروند. انتخابات خبرگان، که هر ۸ سال یکبار انجام می گیرد، در این مقطع شاید انتخابات بسیار مهمی باشد چرا که آیت الله خامنه ای ۷۶ سال سن دارد واحتمالا مجلس خبرگان بعدی، بایستی جانشین وی را انتخاب کند.
سیاستمدار محبوب، اکبر هاشمی رفسنجانی، کسی که دو بار بین سالهای ۱۹۸۹ و ۱۹۹۷ رییس جمهور بوده است، اعلام کرد که خود را کاندید انتخابات خبرگان می کند. برخی حضور وی را راهی به سوی تغییراتی بنیادی می دانند. رفسنجانی همچنین از حسن خمینی، نوه بنیانگذار انقلاب که اصلاح طلب است همچنین خواسته تا کاندید شود.

توافق جامع هسته ای وین کاری نخواهد کرد تا از اهمیت این انتخابات کاسته شود. یاداشت سردبیری منتشر شده در یکی از روزنامه های بشدت محافظه کار- جوان- می گفت که “دشمن ( آمریکا) سعی خواهد کرد که از این زمان توافق هسته ای استفاده کند؛ تا از آن در انتخابات سرنوشت ساز مجلس و خبرگان رهبری بهره ببرد”
افرادی که از گشایش سیاسی حمایت می کنند قادر نخواهند بود تا از این هشدارها چشم پوشی کنند. پرفسور دریایی اعتقاد دارد که “همه چیز بستگی به این دارد که دولت فعلی چطور با مردم رفتار خواهد کرد. مردم رای به تغییر دادند، اما آنهایی هم هستند که… دوست دارند تا نظرات محافظه کارانه خود و اسلام انقلابی را تقویت کنند. رییس جمهور تمام مراکز قدرت را کنترل نمی کند، بنابراین مبارزه سختی در پیش خواهد بود.”

این مقاله من در مجله لوموند دیپلماتیک ماه سپتامبر ۲۰۱۵ به نشر رسیده است.

توسط | ۱۳۹۴-۸-۱۴ ۲۱:۳۳:۵۳ +۰۰:۰۰ شهریور ۲۵ام, ۱۳۹۴|مقالات|بدون نظر

نظر بدهید